Podczas odbywającego się 20 marca 2026 r. Dnia Kognitywistyki w Szczecinie zatytułowanego „Różnorodność w komunikacji i poznaniu” wykład pt. Różnorodne umysły i różne marzenia o kreatywności: perspektywa osób autystycznych wygłosi prof. Arkadiusz Gut – kierownik Katedry Kognitywistyki UMK i Interminds Lab Center, a zarazem prezes Polskiego Towarzystwa Kognitywistycznego.
Wykład podejmuje interesujący problem relacji między neuroróżnorodnością poznawczą a kreatywnością, koncentrując się na przypadku osób w spektrum autyzmu (ASD). Punktem wyjścia jest krytyczna rewizja dominujących psychometrycznych operacjonalizacji twórczości – opartych na miarach płynności i giętkości myślenia dywergencyjnego, które systematycznie zaniżają twórczy profil osób autystycznych ze względu na neurotypową konstrukcję narzędzi pomiarowych. Profil twórczy osób autystycznych charakteryzuje się przy tym nie tyle ograniczeniem kreatywności, co jej odmienną strukturą: zahamowaniu płynności i giętkości towarzyszy wyjątkowo wysoki poziom oryginalności i dbałości o szczegół.
Kluczową tezą wykładu jest twierdzenie, że standardowe miary kreatywności są epistemicznie stronnicze: faworyzują tryb poznawczy charakterystyczny dla neurotypowej teorii umysłu i przetwarzania społeczno-językowego. Tezę tę wspierają wyniki badań empirycznych: dorośli z ASD wykazują przewagę twórczą nad kontrolami neurotypowymi w zakresie oryginalności językowej oraz większą zmienność wyjścia w zadaniach figuralnych; ponadto oceniają siebie jako istotnie bardziej twórcze osoby i konceptualizują kreatywność jako „robienie rzeczy inaczej”. To ostatnie spostrzeżenie otwiera wymiar fenomenologiczny: autystyczne „marzenia o kreatywności” realizują się przez odmiennie zdefiniowane kryterium wartości twórczej – bliższe precyzji wewnętrznej, spójności systemowej i intensywności doświadczenia niż nowości ocenianej przez konsensus społeczny.
W tym ujęciu badania nad kreatywnością osób autystycznych wymagają zarówno metodologicznej reformy narzędzi pomiarowych, jak i włączenia perspektywy pierwszoosobowej – samorzeczników autystycznych – jako epistemicznie uprawnionego źródła wiedzy o własnym doświadczeniu twórczym. Interwencje edukacyjne ukierunkowane na kreatywność mogą być rozumiane jako projekty twórcze same w sobie, o ile uznają możliwości osób autystycznych i umożliwiają oryginalne działania.
Wnioski mają implikacje dla trzech obszarów: (1) metodologii badań nad kreatywnością – postulat testów wrażliwych na odmienny profil twórczy ASD; (2) filozofii umysłu – pytanie o to, czy standardowe pojęcie wyobraźni i twórczości jest wystarczająco pojemne, by objąć autystyczne formy generatywności; (3) praktyki zawodowej – rekomendacje dotyczące projektowania środowisk wspierających twórczy potencjał osób autystycznych – ze szczególnym uwzględnieniem środowisk akademickich.
