Zapraszamy do udziału w sympozjum „Myślenie jest kulturą. Poza paradygmatem kognitywistycznym”, które odbędzie się 10 czerwca 2026 r. jako wydarzenie towarzyszące obchodom 50-lecia Instytutu Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Miejsce wydarzenia
Poznań, ul. Szamarzewskiego 89, Kampus Ogrody (UAM), budynek E, I piętro, sala D
Ogólny opis
Dlaczego adresujemy nasze sympozjum głównie do osób reprezentujących badania kulturowe i społeczne?
Badania nad poznaniem, umysłem i wiedzą nie zostały zmonopolizowane przez jedną dyscyplinę, jednak przyjęło się utożsamiać je z kognitywistyką (w języku angielskim to dosłownie cognitive science/s). Tymczasem kognitywistyka nie obejmuje wszelkich badań nad poznaniem, lecz od początku miała stanowić określony pojęciowo i metodologicznie projekt, zakładający obliczeniowy i reprezentacjonistyczny charakter procesów poznawczych, oparty na symulacjach komputerowych, skoncentrowany na jednostkowym umyśle/mózgu itd. Późniejsze filozoficzne koncepcje ucieleśnienia czy enaktywizmu wcale nie zdominowały krajobrazu badań kognitywistycznych, zaś antropologia, nauki społeczne czy kulturowe mają w istocie marginalny w nim udział. Nadal też nie wypracowano akceptowalnego powszechnie modelu współpracy między nimi a kognitywistyką, utrwalono za to wizję różnic metodologicznych pomiędzy obiema stronami, nie unikając wzajemnych wyrazów animozji.
Podkreślmy, że nie mamy tutaj na myśli lekceważenia wpływu czynników kulturowych czy wymiaru społecznego, bo te od dawna są uwzględnianie w kognitywistyce. Interesuje nas udział kultury w samej strukturze procesów poznawczych. „Praktyki kulturowe to kluczowy element ludzkiego poznania” – powiada Edwin Hutchins, antropolog i kognitywista. Za tą wypowiedzią jednak stoi stosunkowo długa tradycja badań społecznych i kulturowych.
Na przełomie XIX i XX wieku Émile Durkheim wskazywał na społeczny charakter pojęć, procesów wiedzotwórczych i pamięciowych. Roy D’Andrade plasuje początki antropologii poznawczej w latach 50. ubiegłego wieku, czasach ogólnej „rewolucji kognitywnej”. W następnej dekadzie antropolog John Milton Roberts analizował organizację społeczną jako swoistą architekturę poznawczą. Socjologowie Bruno Latour i Steve Woolgar wprawdzie nie odnieśli zwycięstwa swoim „antykognitywistycznym” dziesięcioletnim moratorium, trudno jednak przecenić dorobek rozwijanej przez nich od lat 70. ub. w. etnografii nauki. Również socjolożka Karin Knorr Cetina zastosowała konsekwentnie społeczne ujęcie naukowej „manufaktury wiedzy”. W kolejnej dekadzie antropolożka Jean Lave obserwowała rozproszony charakter poznania w sferze usytuowanego uczenia się, a Lucy A. Suchman, także antropolożka, rozwijała badania nad usytuowanym poznaniem. Z zupełnie innej strony Jurij Łotman dowodzi wartości semiotyki kulturowej w analizie procesów umysłowych w ich społecznym wymiarze. Ucieleśnienie i usytuowanie poznania stanowią nietrywialne punkty wyjścia praktycznie większości badań feministycznych, biorąc już pod uwagę prace Judith Butler czy Donny Haraway, aż po zupełnie świeże perspektywy. Spośród nowszych badań z zakresu socjologii wiedzy nie można pominąć ekologii wiedzy i agnotologii, ani też zignorować społeczno-kulturowych badań nad sztuczną inteligencją. W samej antropologii zaś na uwagę zasługuje autoetnografia, choć najczęściej bez określenia „poznawcza”. I na pewno nie wyczerpaliśmy tutaj zakresu nurtów i koncepcji w badaniach nad poznaniem prowadzonych poza paradygmatem kognitywistycznym.
Nie znaczy to, że wskazujemy tutaj po prostu zasługi odrębnego świata badań. Rozdział pomiędzy antropologią poznawczą a kognitywistyką czy historia wzajemnej krytyki nauk społecznych i poznawczych często nie są traktowane jako sytuacja pożądana. Badaniom kulturowym i społecznym zarzucano brak jasności koncepcyjnej i dyscypliny metodologicznej, jak również naiwne (potoczne) rozumienie niektórych kluczowych pojęć dotyczących umysłu i poznania. Badaniom kognitywistycznym lub psychologii wytykano brak zrozumienia istoty procesów kulturowych i ich wpływu na funkcje poznawcze wyższego rzędu, sprowadzanie sytuacji badawczej do sztucznych warunków laboratoryjnych, a także niesławną historię przeprowadzenia wielu badań na dostępnej grupie studentów z ambicją przypisania wyników obserwacji reszcie ludzkości. Świat badań społeczno-kulturowych miał skupiać się na tym, co kolektywne i lokalne, świat badań kognitywnych – na tym, co możliwie uniwersalne. Tym samym pisały się różne historie badań nad poznaniem, mniej lub bardziej przenikając się.
PROGRAM SYMPOZJUM
8.15 Otwarcie recepcji sympozjalnej
8.55-9.00 Otwarcie sympozjum
9.00-10.00 SESJA REFERATÓW KLASYCZNYCH:
▪ Elżbieta Magdalena Wąsik (Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu): „Językowość myślenia a funkcje systemów modelujących w kulturze”
▪ Cezary Rudnicki (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie): „Czy mózg wynalazł pismo?”
▪ Filip Stawski, Anna Sroka i Anna Sworowska (Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy): „Jak kultura tworzy gniew? Językowe konstruowanie emocji w perspektywie międzykulturowej”
10.00-10.30 DYSKUSJA
10.30-10.45 Przerwa kawowa
10.45-11.45 SESJA REFERATÓW KLASYCZNYCH:
▪ Zdzisław Wąsik (Uniwersytet WSB Merito we Wrocławiu): „Eko-kosmologiczne podejście do kultury jako bytu mentalnego pośredniczącego w poznawaniu, rozumieniu i przeżywaniu świata życia człowieka”
▪ Daniel Żuromski (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu): „O dwóch konstruktywizmach w kształtowaniu umysłu. Konstruktywizm przyczynowy i konstytutywny jako teorie kognitywistyczne”
▪ Marcin Zaród (Uniwersytet SWPS): „Od kultury hakerskiej do ekonomii politycznej kapitalizmu platform. Analiza kontrowersji wokół bezpieczeństwa pociągów podmiejskich”
11.45-12.15 DYSKUSJA
12.15-12.30 Przerwa kawowa
12.30-13.10 SESJA REFERATÓW KLASYCZNYCH:
▪ Weronika Lewandowska i Aniela Bielawska (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie): „Sztuka jako medium myślenia”
▪ Natalia Kaszubska (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu): „’Herr Thaddäus’ Pawła Mykietyna jako kulturowa reinterpretacja tradycji”
13.10-13.30 DYSKUSJA
13.30-15.00 Przerwa obiadowa (wybór pobliskich lokali przedstawią organizatorzy)
15.00-16.00 SESJA REFERATÓW KLASYCZNYCH:
▪ Anna Nacher (Uniwersytet Jagielloński; Przegląd Kulturoznawczy): „Episteme soniczne: wiedza usytuowana w praktykach dźwiękowych”
▪ Jadwiga Zimpel (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu): „J. F. Augoyarda koncepcja efektu dźwiękowego jako model poznania usytuowanego”
▪ Agnieszka Lniak (Uniwersytet Śląski w Katowicach): Wiedza ze słuchania. „Dźwięk jako metoda w projektach o pamięci”
16.00-16.30 DYSKUSJA
16.30-16.40 Przerwa kawowa
16.40-18.00 SESJA REFERATÓW Z PLAKATAMI:
▪ Jarek Kamiński (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu): „Zabawa jako sposób bycia w świecie: enaktywne podejście do zachowania zwierząt”
▪ Piotr Kędziora (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu): „Akustemologie montażu wiedzy. Audio papers i praktyka poznania rozproszonego”
▪ Krzysztof Aftyka i Filip Nowakowski (Politechnika Lubelska): „Homo musicus czy homo semioticus?”
▪ Dominika Zub (Uniwersytet SWPS w Warszawie): „Carpe diem czy memento mori – związek lęku egzystencjalnego z tempem dyskontowania”
▪ Mikołaj Stępień (badacz niezależny): Dociekliwość jako cnota obywatelska: pragmatyzm i znaczenie zadawania dobrych pytań w demokracji”
▪ Michał Piekarski (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie) i Witold Wachowski (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie): „Aktywne wnioskowanie w świecie epistemicznie niebezpiecznym. Studium przypadku”
▪ Kacper Zacharski i Witold Wachowski (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie): „Kultura i neurowymówka. O ekologii neurocentryzmu w dyskursie potocznym”
▪ Katarzyna Zyń (Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet w Grazu): „Granularność moralna i fragmentacja kontekstu. Krytyka metodologii folk metaethics”
18.00-18.40~ DYSKUSJE POD PLAKATAMI
~18.40 Zamknięcie sympozjum
